پژوهش کاربردیعلمیمقاله

آموزش گام به گام پژوهش و تحقیق

فهرست این مطلب پنهان کردن فهرست

بسم الله الرحمن الرحیم

آموزش گام به گام پژوهش

سال 1400-1399

مقدمه :

در این مقاله قصد شده تا مراحل انجام یک پژوهش، بصورت مختصر و مفید، توضیح داده شود.

سعی شده است که در چند گام، روش پژوهش با لوازم آن توضیح داده شود تا علاقه مندان به پژوهش بتوانند مشکلات و یا نیاز های خود را بصورت دقیق تر بررسی نمایند.

در آخر هر گام، چکیده ای از آن بخش، آورده شده است.

در این مقاله سعی بر این بوده تا روش پژوهش بصورت کلی بیان شود و اگر برخی مطالب مبهم بودند با رجوع به نشریات و مقالات با موضوع “پژوهش” در همان مبحث، رجوع بفرمایید.

گام اول : شناخت پژوهش و تحقیق

مقدمه

آیا فکر کرده اید که “پژوهش” چگونه انجام می شود و اصلا چیست؟

پژوهش همان روش تفکری است که با پیمودن آن مسیر فکری، مشکلات ما از میان برداشته می شوند و به آنچه میخواهیم میرسیم . بوسیله پژوهش میتوانیم به نیاز ها و خواسته هایمان برسیم (البته شرط آن طی کردن این مسیر فکری است)وقتی میگوییم میخواهیم حول یک موضوع تحقیق کنیم، در اصل میخواهیم روی آن موضوع تفکر کنیم و میخواهیم زاویه دید بیشتری نسبت به آن موضوع پیدا کنیم و یا میخواهیم “ربط” این موضوع را با موضوعات مرتبطش بفهمیم.

پژوهش، همان هدف و نقطه مبهمی است که محقق برای رسیدن به آن تلاش می کند.

معنای لغوی پژوهش، پی جویی و جستجو می باشد که در ن پژوهشگر، پی جو و در حال جستجو مشکل و یا نیاز خود می رود.

پژوهش و تحقیق همان درست فکر کردن است. چراکه برای پژوهش باید بتوانیم درست فکر کنیم تا بتوانیم درست به جوابمان دست پیدا کنیم.بنابراین در آموزش”روش پژوهش” به دنبال آموزش”درست فکر کردن حول یک موضوع” می باشیم. بنابراین وقتی که بتوانیم در مشکلاتمان درست فکر کنیم، براحتی میتوانیم آنهارا از میان برداریم . و اگر به چیز های مختلفی نیاز و احتیاج داشته باشیم، با این ابزار میتوانیم به این خواسته ها دسترسی پیدا کنیم.

ادعای علم پژوهش این است : در یک موضوعی که صفر کیلومتر هستیم، با پژوهش میتوانیم به نهایت آن برسیم و متخصص آن موضوع شویم (مثلا اگر هیچ اطلاعاتی از “عکاسی” نداشته باشیم، با “روش پژوهش” میتوانیم، متخصص عکاسی شویم) – بنابراین کسی که پژوهش را یاد بگیرد حتما میتواند از پس مشکلات خود براید و به نیازهای خود برسد ( بگذریم از افرادی که پژوهش بلد هستند ولی از آن استفاده نمیکنند و نمیتوان از کسی که از این علم استفاده نمیکند، توقع داشت که بتواند مشکلاتش را حل نماید.)

محقق، برای رسیدن به جوابش باید مراحلی را منظم پشت سر بگذارد و طی نماید تا به هدف خود برسد و در این راه باید بداند که از کجا میخواه حرکت کند و به کجا میخواهد برسد

پژوهش کردن یعنی : یک موضوع مورد علاقه و یا دغدغه خود را انتخاب نماییم و سپس در جاهای مختلف ( و در منابع مختلف) به دنبال جواب آن بگردیم.

پس پژوهش کردن در اصل یعنی اینکه یک موضوع را انتخاب کنیم و روی ابعاد مختلف آن موضوع، خوب فکر کنیم.

به زبان دیگر میتوان گفت پژوهش یعنی اینکه یک موضوع را با موضوعات دیگر عالم همزمان نگاه کنیم. (از دریچه یک موضوع به عالم نگاه کنیم) تا بتوانیم دقیق تر به آن موضوع پی ببریم.

به سیر کردن مراحل از “انتخاب موضوع” تا بررسی کامل ابعاد و زوایای موضوع را پژوهش می گویند . و از آنجایی که ابعاد و زوایای پنهان هر موضوع بسیار وسیع هستند، و هیچگاه شاید تمام نشوند، بنابراین پژوهش همیشه تا ابد حول یک موضوع شاید ادامه پیدا کند.

ما از طریق “مطالعه” پیرامون موضوعی که دغدغه مان است ( یعنی موضوعی که میخواهیم روی آن پژوهش کنیم) میتوانیم فهم واضح و دقیق تری به موضوع مورد نظرمان پیدا نماییم.و باید بدانیم پژوهش فقط با کتاب خواندن نیست، بلکه از هر راهی که تلاش کنیم تا بتوانیم به هدفمان برسیم، پژوهش انجام داده ایم.

پژوهش های بقیه را درکجا میتوانیم یافت کنیم؟

محققان، پژوهش های خودرا در جاها و قالب های مختلفی ارائه میکنند .

مثلا پژوهشگران تحقیقات خود را در “نشریه ها و سایت ها و مقاله ها و کتاب ها و پایان نامه ها” منتشر می نمایند .

پژوهش فقط با خواندن کتاب است؟

پژوهش کردن فقط با خواندن کتاب نیست . بلکه گاهی موضوعی که میخواهیم روی آن پژوهش کنیم در هیچ کتابی نوشته نشده است، چراکه قرار است خود این موضوع یک کتاب شود . بنابراین باید از راه هایی غیر از کتاب به دنبال آن بود ( مثلا از طریق مصاحبه از صاحبان تخصص آن موضوع و یا دیدن فیلم های مرتبط با آن موضوع)

نکته : پژوهشگر لزوما نباید تحقیق را از ابتدا شروع کند چرا که دانش در مجموعه ای از نظریه ها ارائه شده است و محقق می تواند هر مطالعه ای را با آگاهی و دانش منظم از تعمیم های دانش پژوهان پیشین آغاز کند.

چکیده

ما روش پژوهش کردن را به این دلیل یاد میگیریم که : به وسیله آن مشکلات را از سر راه خود و دیگران برداریم و یا خودمان و دیگران را به خواسته ها و نیاز ها نزدیک کنیم.

ضرورت یادگیری پژوهش برای ما روشن شد . خوب باید بدانیم که گاهی، ما هنوز نمیدانیم دنبال چه میخواهیم برویم و یا اینکه هنوز نمیدانیم مشکل ما چیست و یا اگر میدانیم دقیقا نمیدانیم که کدام وجه از مشکلمان را میخواهیم حل نماییم.

و شاید بخواهیم به یک چیزی که به ان نیاز داریو و به آن احتیاج داریم برسیم ولی هنوز نمیدانیم آن چیزی که به آن احتیاج داریم چیست و چرا باید به آن برسیم.

بنابراین چون مشکلات و نیاز های خود را دقیق نمیشناسیم، در رفع مشکلات و نیاز های خود کم می آوریم.

در روش پژوهش یاد میگیریم که ابتدا مشکلات و نیاز های خود را بشناسیم و بفهمیم که درد و مشکلمان چیست و یا آنچه بدان احتیاج داریم واقعا چیست؟

در گام اول پژوهش فهمیدیم که ما باید پژوهش را فرا بگیریم و فهمیدیم که قدم اول در پژوهش این است که اول مشکل یا نیازی که میخواهیم روی آن کار کنیم ( یا همن موضوعی که میخواهیم روی آن کار کنیم) را “واضح” کنیم .چراکه تا سوال و موضوع ما انتخاب نشود، مانمیتوانیم مراحل بعدی پژوهش را انجام دهیم، چراکه هنوز نمیدانیم دنبال چه هستیم چه برسد بخواهیم به آن پاسخ دهیم و پژوهش کنیم.

بنابراین در گام بعدی یاد میگیریم که : چگونه موضوع پژوهش خود را انتخاب کنیم

گام دوم : انتخاب موضوع پژوهش

مقدمه

نکته: جهت یادگیری و روشن شدن مباحث پژوهش، این مباحث را بصورت کاربردی، انجام دهید.

در گام اول متوجه شدیم که راه حل مشکلات و رسیدن به خواسته هایمان از طریق علم “پژوهش” میسر است . بنابراین حال برای انجام پژوهش و یا بهتر بگوییم : حل مشکلات و حل موضوعات خود، باید مشکل یا موضوع، بصورت واضح برایمان روشن شود تا در مراحل بعدی به حل کردن آن بپردازیم.

برای شناخت و واضح کردن موضوع تحقیقاتی و یا بهتر بگوییم : برای انتخاب موضوع تحقیق باید به نکات زیر توجه داشته باشیم

مراحل انتخاب موضوع

با توجه به مراحل زیر، موضوع تحقیق خود را انتخاب نمایید :

  • موضوع ما باید همان چیزی باشد که دغدغه ماست ( بنوعی ، موضوع پژوهش ما همان مساله ای است که مارا به چالش انداخته است) بنابراین در انتخاب موضوع باید یک مساله را پیدا کنیم و آنرا محور پژوهش خود قرار دهیم
  • موضوعی که انتخاب میکنیم اگر خیلی کلی باشد، تحقیق ما خیلی طولانی مدت انجام می شود، چراکه هرچه موضوع کلی تر باشد، ریز موضوعات بیشتری زیل آن موضوع پدید می آیند که برای حل آن موضوعات، زمان بیشتری باید صرف کنیم.

نکته: هرچه موضوع ما کلی تر باشد، در فرایند جمع آوری اطلاعات، به مقدار وسعت موضوع، باید اطلاعات جمع آوری کنیم.(هرچه موضوع کلی تر باشد، جمع آوری اطلاعات بیشتری لازم است و هرچه موضوع جزئی تر باشد، جمع آوری اطلاعات هم کمتر خواهد بود)

  • بعد از اینکه موضوع خود را انتخاب نمودید دو صورت دارد ، یا موضوع شما توسط شخص دیگری قبلا روی آن کار شده و دیگر نیازی نیست روی آن پژوهش نمایید و یا اینکه موضوع شما جدید است و باید خودتان مراحل را طی کنید تا پژوهش شما تکمیل شود.

نکته : برای فهمیدن اینکه : (آیا شخص یا مجموعه دیگری روی موضوع من کار کرده است یا خیر؟) باید موضوع خودتان را در بین  “موضوع مقالات” و “موضوعات کتاب ها” جستجو نمایید.

سایت ها و نرم افزار هایی هستند که آرشیو مقالات زیادی در آنها یافت می شود. بنابراین برای اینکه ببینید آیا  قبلا روی موضوع شما کار شده است یا خیر، موضوعتان را در سایت های زیر ( که آرشیو مجلات و مقالات در آنها یافت می شود) جستجو نمایید :

  1. http://www.nlai.ir [1]
  2. http://www.ical.ir [2]
  3. WWW.GOOGLE.COM
  4. https://scholar.google.com/   موتور جستجوگوگل اسکالر[3] 
  5. https://www.noormags.ir/  نورمگز [4]
  6. https://www.sid.ir/
  7. http://www.magiran.com
  8. https://med.noormags.ir/ بانک مقالات علوم پزشکی [5]
  9. https://elmnet.ir/  موتور جستجو علم نت[6]
  10. و…

ویا اینکه میتوانید از کتابخانه ها، “آرشیو مجلات” را درخواست کنید تا به شما ارائه دهند و سپس موضوع خود را از میان آنها پیدا نمایید.

نکته تخصصی : برای اینکه تخصصی تر پژوهش خود را انجام دهید،  می توانید از سایت های دیگری که آرشیو مقالات و نشریات را جمع آوری می کنند، استفاده نمایید ( که شاید مقاله شما به زبان فارسی و انگلیسی و… در آنها یافت شود- از آنجایی که موضوع شما شاید در دیگر کشور ها مورد پژوهش قرار گرفته باشد لذا شما باید از طریق مترجم ها[7]، مترادف موضوع خود را جستجو نمایید)

  • موضوعی را که انتخاب می نمایید، راه رسیدن به جواب آنرا هم انتخاب نمایید ( مثلا اگر موضوعتان را در میان کتاب ها میخواهید جستجو کنید “تحقیق کتابخانه ای” نام دارد و یا اگر از طریق مصاحبه از دیگران و پرسش از دیگران میخواهید به آن برسید، “تحقیق میدانی” نام دارد و…  [8]
  • موضوع ما یا باید “دغدغه خودمان باشد “یا “دغدغه جامعه باشد” یا “مشکلی را حل نماید” یا “نیازی از مارا رفع نماید” و همچنین موضوع باید مورد علاقه ما باشد تا بتوانید آنرا ادامه دهید. ( یا مشکلات گذشته و یا حال و یا آینده را حل نماییم)
  • موضوع تحقیق ما سوال اصلی پزوهش ماست پس باید جواب آنرا در بین منابع گوناگون (مثل سایت ها و کتاب ها و افراد متخصص آن موضوع و…) جستجو نماییم.[9]
  • برای اینکه موضوع ما خیلی جامع و گسترده و کلی نباشد، باید به موضوع، قید هایی اضافه کنیم و یا آن موضوع را جزئی تر انتخاب نماییم تا پی بردن به موضوع سریع تر باشد.

بنابراین برای جزئی کردن موضوعمان میتوانیم از این موارد استفاده نماییم

ابزاری جهت بررسی ابعاد مختلف موضوع پژوهش

  1. «مقولات عشر = کمّ ، کیف ، زمان ، مکان ،‌ اجزاء درونی ، روابط بیرونی ، نحوه اثرگذاری، نحوه اثرپذیری ، موقعیت نسبت به دیگر پدیده‌ها» 
  2. 2.      «مقوّمات ستّه حرکت = چه چیزی تغییر می‌کند؟ چه چیزی تغییر می‌دهد؟ ، چه تغییری می‌کند و چه مقدار تغییر می‌کند؟ در چه زمانی در چه مکانی؟ نقطه شروع تغییر و نقطه پایانی تغییر؟» 
  3. مراحل شش‌گانه روش تحقیق (مساله‌یابی، اطلاعات‌یابی درونی از موضوع،‌ اطلاعات یابی درباره موضوع، فرضیه‌سازی، مدل‌سازی، آزمون و بازخورد)
  4. مراحل ششگانه سیستم (ورودی، خروجی، نقطه شروع پردازش،‌ مرکز ثقل، نقاط بحران، مراحل پردازش) 
  5. 5.      «علل اربع = سوال از عامل پدید آورنده(علت فاعلی)، سوال از جنس پدیده (علت مادی)، سوال از شکل و صورت و قالب پدیده (علت صوری)، سوال از هدف تحقق پدیده (علت غایی)»
  6. ابعاد سه‌گانه برنامه‌ریزی(تشخیص و توصیف وضعیت موجود، تشخیص و توصیف وضعیت مطلوب، تشخیص و توصیف چگونگی حرکت از وضع موجود به وضع مطلوب)
  7. 7.      «اُسّ المطالب = سوال از چیستی؟ سوال از واقعی بودن؟ سوال از چرایی؟ سوال از چگونگی؟»
  8. تعیین نوع مفهوم (جنس، فصل،‌ نوع، معقول اول، معقول ثانی) ،‌ توصیف و تعریف موضوع، تفسیر موضوع (کشف دلالت‌های تضمنی و التزامی در تعریف) ، مصادیق و اقسام موضوع، موارد مشابه، موارد متضاد. 
  9. ابزارهای روش تحقیقی که ماموریت کشف انواع ترکیب پدیده را برای تولید مفهوم جدید یا مصداق جدید به‌عهده دارند عبارتند از: 
  10. زمینه‌های سه‌گانه «نگرش‌ساز،‌ راهبردساز، راهکارساز» 
  11. تعیین موقعیت پدیده در فضای پارادایمی
  12. تعیین موقعیت پدیده در فضای آینده‌پژوهی (نسبت پدیده با روندها و روندسازی، پیش‌ران‌ها، اقدامات، سناریوها، علائم تغییر، شگفتی‌سازها) 
  13. وحدت و کثرت
  14. کل و جزء
  15. ماهیت
  16. وجود و عدم
  17. قوه و فعل
  18. علت و معلول
  19. ادات ربط
  20. ادات تفضیل
  21. ادات استفهام
  22. اصطلاحات
  23. اضداد
  24. مشتقات
  25. مترادفات
  26. و…

برای اینکه بتوانیم از ابزار بالا استفاده کنیم ابتدا یک موضوع کلی انتخاب می نماییم و سپس ابزار بالارا به موضوعمان اضافه میکنیم تا موضوع ما جزئی شود. برای مثال .

مرحله اول : موضوع انتخابی کلی ما : طب

مرحله دوم : قید هایی که از ابزار بالا میخواهیم به موضوعمان اضافه نماییم : زمان – علت – وجود – بحران

نتیجه :    

اگر به شکل بالا دقت نمایید خواهید فهمید که موضوع اول و کلی ای که انتخاب نمودیم ، “طب” بود،  که اگر هر موضوع دیگری جایگزین آن میشد، در نتیجه موضوع جزئی تری در خروجی بدست می آمد .

ترکیبی از ابزارهای فوق در جدول زیر ارائه شده است:

انتخاب موضوعات فرعی

بعد از اینکه موضوع اصلی انتخاب شد، نوبت به انتخاب موضوعات فرعی تحقیق می رسد.

مهمترین بخش پژوهش، بعد از انتخاب موضوع اصلی، انتخاب زیر شاخه های متناسب با موضوع اصلی است .

هرچقدر موضوعات فرعی بهتری انتخاب نماییم، تحقیق منسجم تر و کامل تری خواهیم داشت.

روش ایجاد موضوع فرعی تحقیق به این صورت می باشد :

  1. موضوع اصلی را به عنوان محور تحقیق قرار میدهیم
  2. با دقت به موضوع توجه می کنیم و با توجه به کتاب های اصطلاح نامه در آن موضوع، واژه ها و مفاهیم مترادف آن موضوع را پیدا میکنیم ( مفاهیم مترادف و مرتبط با آن موضوع میتوانند در انتخاب موضوعات فرعی پژوهشمان، مفید باشند)
  3. با مطالعه حول موضوع اصلی مقاله، سوالات فرعی ما خود به خود ایجاد می شوند.
  4. با توجه به موضوع اصلی پژوهش، میتوانیم به کتابهایی با عنوان “فهرست ها” در همان موضوع مراجعه نماییم و یا اینکه به کتاب های مرتبط با آن موضوع رجوع کنیم و در فهرست اینگونه کتاب ها و مقالات میتوانیم موضوعات فرعی و مرتبط با تحقیقمان را یافت کنیم.
  5. موضوع اصلی را با ابزار موجود در این فصل، ترکیب میکنیم و موضوعات جدید بوجود آمده را به عنوان موضوع فرعی، در زیل موضوع اصلی قرار می دهیم. بدین صورت که هر موضوعی که در رابطه با موضوع اصلی به ذهنمان خطور کرد، به عنوان موضوع فرعی قرار میدهیم و به همین صورت، موضوعات فرعی را به صورت جداگانه میبینیم و موضوعاتی که بتوان در زیل آن قرار داد را پیدا میکنیم و در زیل آن قرار می دهیم ( به همین صورت، هر موضوع اصلی به فرعیات تقسیم میشود و فرعیات به فرعیات دیگر … )
  6. اگر بخواهیم موضوعات فرعی بیشتری تولید کنیم، باید ببینیم موضوع اصلی در کدام رده بندی علوم[10] قرار دارد، و با توجه به رده بندی اصلی موضوع خود، به لغتنامه و اصطلاح نامه مرتبط با آن علم رجوع کنیم
  7. موضوعات فرعی را در نهایت باید با استفاده از موارد منطقی ( جزء و کل یا …) دسته بندی و منظم و منسجم نماییم ، تا اینکه در مرحله جمع آوری اطلاعات دچار سرگردانی نشویم، چراکه در جمع آوری اطلاعات، به دنبال پاسخ سوالات فرعی هستیم و هرچه این سوالات منسجم تر باشند، پیدا کردن جواب آنها آسان تر می باشد ( یا پیدا کردن مباحث مناسب آن موضوع، راحت تر یافت می شوند)

چکیده

بعد از فهمیدن ضرورت پژوهش نوبت به  انتخاب موضوع پژوهش رسید .

در انتخاب موضوع ما باید یک زمینه یا یک موضوع کلی را انتخاب نماییم و سپس با استفاده از برخی ابزار، موضوع را جزئی تر کنیم و یا اینکه موضوع را قابل فهم تر کنیم تا موضوع مورد علاقه خود را پیدا کنیم. توجه داشته باشید که در انتخاب موضوع، موضوعی را انتخاب میکنیم که قرار است روی آن مراحل پژوهشی را پیاده سازی نماییم.

در این گام ابتدا موضوع اصلی و سپس به موضوعات فرعی پژوهش پرداخته شد، که هر موضوع فرعی به موضوع اصلی بر میگردد و جزئی از آن می باشد.این انتخاب موضوعات فرعی، توسط ابزار منطقی و پژوهشی (که ذکر شد) صورت می گیرد.

گام سوم : انتخاب روش پژوهش

مقدمه

در گام قبلی چگونگی انتخاب موضوع، تبیین شد. حال نوبت به انتخاب یک روش پژوهشی می باشد : انتخاب روش پژوهش باید متناسب با موضوع پژوهشی باشد ( برخی موضوعات را فقط با یک روش پژوهشی می توان به انجام رساند، ولی برخی موضوعات دیگر را با چند روش پژوهشی هم میتوان انجام داد)

تعریف روش

مجموعه مرحله به مرحله انجام دادن یک فعالیت، که سبب ایجاد یک اثری شود را روش مینامیم.

الگوی کلی که همه روش ها از آن تبعیت می کنند عبارت است از :

  1. مشکل و نیاز را پیدا کن.
  2. هدف خودرا مشخص کن و اهمیت آنرا تعیین کن.
  3. هرچیزی که احتمال دار با این هدف ارتباط پیدا کند، شناسایی کن.
  4. کمیت و کیفیت ارتباطات فوق را مشخص کن.
  5. مجموعه ارتباطات را باهم ارزیابی کن.
  6. بهترین را را برای ارتباط بین امکانات و نیاز ها انتخاب کن.
  7. راه حل را اجرا کن.
  8. نتایج را ارزیابی کن.
  9. نقاط ضعف را برطرف نما و دوباره آن را اجرا کن.

نکته : بهترین روش، روشی است که = (کمترین هزینه و زحمت را داشته باشد) +  ( بیشترین عمق و تاثثیر را داشته باشد)

تقسیم بندی انواع روش های تحقیق

  • اگر بخواهیم نگرشی به موضوع پژوهش خود داشته باشیم، باید با روش های (مساله محوری-توسعه ای-بنیادی-تاریخی) موضوع را بررسی کنیم.

+هنگامی که بخواهیم نگرش دیگری به موضوع داشته باشیم، باید یا (مشکلات موضوع را حل کنیم/وضعیت آنرا بهبود بخشیم/موضوعات دیگر را بررسی کنیم).

  • اگر بخواهیم راهبردهایی برای موضوع پژوهشمان ارائه دهیم، باید با روش های (توصیفی-علی و تحلیلی) موضوع را بررسی کنیم.

+هنگامی که بخواهیم نقشه راه کلی یک موضوع  را ترسیم کنیم، باید ( آن موضوع را توصیف کنیم و شرح دهیم/موضوع را علت یابی کنیم/موضوع را تحلیل کنیم

  • اگر بخواهیم راهکارهایی برای موضوع پژوهشمان ارائه دهیم، باید با روش های (تجربی-میدانی و آماری-کتابخانه ای-موردی-ترکیبی و سیستمی) موضوع را بررسی کنیم.

+هنگامی که بخواهیم برنامه اجرایی مرحله به مرحله یک موضوع را تدوین کنیم، باید ( از تجربه دیگران، در رابطه با موضوع استفاده کنیم/موارد و نمونه های موضوع را مشاهده کنیم/از اطلاعات ثبت شده قبلی استفاده کنیم/بر یک مورد متمرکز شویم/با دید کلان، چند مورد و موارد مرتبط باهم را بررسی کنیم)

نکته : درصورتی میتوانیم در پژوهش خود، “راهکار” ارائه دهیم که بتوانیم موضوعمان را با روش های های (تجربی-میدانی و آماری-کتابخانه ای-موردی-ترکیبی و سیستمی) بررسی کنیم. به همین صورت اگر بخواهیم نگرش یا راهبرد ارائه دهیم، باید با روش های متناسب با آن، موضوع را مورد بررسی قرار دهیم.

تعریف انواع روش های تحقیق

تحقیق بنیادی

تحقیقی که به قصد کشف حقایق بیشتر انجام می شود ( چه خبر ها و موضوعات دیگری  در رابطه با این موضوع وجود دارد؟)

تحقیق کاربردی مساله محور : تحقیقی که در آن به حل یک مساله و یا مشکل پرداخته می شود (چگونه فلان مشکل را حل کنیم؟)

تحقیق کاربردی توسعه ای

 تحقیقی که برای رسیدن به وضعیت بهتر انجام می شود ( چگونه وضعیت فعلی را بهبود بخشیم؟)

تحقیق تاریخی

تحقیقی که به قصد بررسی گذشته انجام می شود ( در گذشته فلان اتفاق برای چه رخ داد و چگونه میتوانستند جلوی آنرا بگیرند؟)

+روش تحقیق تاریخی

الف) بررسی چگونگی پدیده تاریخی
  1. بررسی چگونگی پیدایش و شکل گیری این پدیده تاریخی ( جهت پی بردن به وضعیت پدیده در زمان پدید آمدنش)

 توسط چه کسی؟ کجا؟ چگونه؟ درچه شرایط و بستری؟ با چه شکل و صورتی رخ داده؟

  • بررسی چگونگی تطور پدیده تاریخی پس از پیدایش ( جهت مسیر شناسی از زمان شروع تا قبل زمان فعلی)

چگونه بسط یافت؟ چه شکل هایی پیدا کرد؟ چه لوازم و آثاری به دنبال آورد؟ به چه عرصه هایی رسوخ پیدا کرد؟ چه نظریه هایی درباره آن ارائه شد؟

  • بررسی چگونگی وضعیت فعلی ( جهت کشف جایگاه حادثه در شرایط حال و آینده)

این حادثه در نهایت به کجا انجامیده؟ وضعیت نهایی آن چگونه است؟ وضعیت آینده اش چگونه خواهد بود؟

نکته : داده های تاریخی صرفا “داده خام” هستند که باید اسناد این داده ها نقد شوند تا به “اطلاعات تاریخی” تبدیل شوند.

نقد یعنی : بررسی شایسته بودن یا نبودن اطلاعات – درستی و صدق اطلاعات

هنگامی اسناد شایسته هستند، که عاری از نظر شخصی باشند.

ب) بررسی چرایی پدیده تاریخی
  1. بررسی اینکه : چرا این حادثه تاریخی در این زمان ؟ توسط آن شخص ؟ در چنین بستری بوجود آمد؟
  2. بررسی اینکه : چرا چنین تطور تاریخی صورت گرفت؟ چرا چنین بستری را طی کرد ؟ چرا به گونه ای دیگر تحول پیدا نکرد؟
  3. بررسی اینکه : چرا به چنین فرجامی رسید؟ چرا در چنین وضعیتی قرار گرفت؟

تحقیق توصیفی

 تحقیقی است که در آن به بیان و توصیف موضوع پرداخته می شود ( این موضوع چگونه است؟)

تحقیق تحلیلی

تحقیقی است که به بررسی علت ها و عوامل مرتبط با موضوع می پردازد (چرا فلان اینگونه است؟)

تحقیق تجربی

تحقیق از طریق تجربه و آزمایش.

تجربه حس، روش علمی را بوجود می آورد.

+شاخصه روش تحقیق علمی:

مشاهده و تجربه ای که همگانی و تکرار پذیر باشد ( اگر همگانی نباشد یا تکرار پذیر نباشد، علمی نیست)

امکان دستکاری پدیده مشاهده شده و شناسائی عوامل تغییر، ممکن باشد

مشاهدات در تحقیق تجربی در قالب و مسیر الگوی ذهنی و نظری و یا یک فرضیه، حرکت می کند.

هر عنصر، نسبت به عناصر دیگر میتواند جزئی از آن ها باشد یا اینکه سیستمی باشد که بقیه عناصر، جزئی از آن هستند.

تئوری و قانون های علمی موجب می شوند تا توانایی تفسیر کردن در ما بوجود آید.

هرچه نظریه بردازی عمیق تر شود، به فلسفه نزدیک تر میشود.

+روش تحقیق علمی

کشف متغیر های مهم طبیعت،

ربط این متغیر ها به یکدیگر

 تبیین این روابط با مشاهده و آزمایش

بررسی شرایطی که پدیده میتواند رخ دهد.

بررسی شرایطی که پدیده نمی تواند رخ دهد.

تحقیق میدانی

تحقیق کردن از طریق مشاهده و نمونه برداری آماری.

تحقیق کتابخانه ای

تحقیقی که از طریق بررسی مدارک و اسناد و منابع و متون به دنبال دستیابی به هدف خود است.

تحقیق موردی

هر تحقیقی که روی یک مورد خاص و نمونه خاص تمرکز داشته باشد.(چه به صورت تجربی یا کتابخانه ای یا میدانی انجام شود، فرقی ندارد)

تحقیق ترکیبی، سیستمی 

تحقیقی که با ملاحظه موارد متعدد و مرتبط باهم و با دید کلان نگری به موضوع، انجام می شود.

چکیده

در گام دوم، روش انتخاب موضوع انتخاب شد ولی بررسی روش پژوهش روی موضوع انتخاب شده، در این بخش بیان می شود.

در گام سوم انواع روش های پژوهشی بیان شد و فهمیده شد که برای پژوهش در هر موضوع، یک یا چند روش پژوهشی قابل استفاده می باشد.  روش های پژوهشی، در سه دسته : نگرش به موضوع – راهبرد موضوع-راهکار موضوع تقسیم بندی می شوند.

بنابراین ، ممکن است در پژوهشی که انجام می دهیم، فقط نگرشی باشد و یا شاید هم نگرشی و هم راهبردی و راهکاری باشد.(یعنی هم دید مارا به برخی موضوعات تغییر می دهد و هم نقشه راه نشان می دهد و هم برنامه مرحله به مرحله اجرایی دارد)

گام چهارم : جمع آوری اطلاعات

مقدمه

در گام سوم فهمیدیم که برای پژوهش کردن از کدام روش پژوهشی انتخاب نماییم و در این فصل به این می پردازیم که  اطلاعات چیست، فرایند جمع آوری اطلاعات چگونه است و چگونه میتوانیم با توجه به موضوع و روش پژوهشی که انتخاب نمودیم، اطلاعاتی را در آن محور، جمع آوری نماییم.

ضرورت جمع آوری اطلاعات

جمع آوری اطلاعات یعنی اینکه محتوا و اطلاعات مرتبط با مساله ای را که قبلا انتخاب نمودیم، را گردآوری نماییم.

بعد از اینکه موضوع تحقیقمان را انتخاب نمودیم ( موضوع تحقیق همان مشکلات و یا سوالات ما هستند که باید پاسخ داده شوند) نوبت به پیدا کردن جواب برای آنها می رسد، که به این فرایند، جمع آوری اطلاعات گفته می شود.

ما به هر چیزی ، “اطلاعات” نمیگوییم، چراکه اطلاعات چیز هایی هستند که جواب سوالات ما در آنها یافت می شود، بنابراین، اطلاعات، مشخصات و ویژگی خاص خودرا باید داشته باشند تا بتوانند باعث حل مسائل شوند.

هرچه سوالات فرعی و مسائل بیشتری داشته باشیم، قاعدتا در جمع آوری اطلاعات هم به همان اندازه باید فعالیت داشته باشیم.یکی از دلایلی که محقق باید موضوع خود را جزئی انتخاب کند، این است که : بتواند بعدا در مرحله جمع آوری اطلاعات، به راحتی به جواب مسائل دسترسی پیدا کند.

هرچه دامنه موضوع ما وسیع تر باشد (موضوع تحقیق کلی تر باشد) در جمع آوری اطلاعات هم دامنه وسیعی از اطلاعات را باید جمع آوری نماییم.

مراحل جمع آوری اطلاعات

بعد از انتخاب موضوعات اصلی و فرعی، این مرحله از پژوهش، مهمترین بخش از پژوهش می باشد و تمامی مراحل باید به دقت انجام شوند ( توجه داشته باشید که در هریک از مراحل، هرچه تخصص بیشتری داشته باشید، مطمئنا پژوهش بهتری خواهید داشت.

بنابراین، در تمامی مراحل زیر، همیشه دنبال جدید ترین روشهای متناسب با آن باشید.

  1. انتخاب کلید واژه (کلمات کلیدی) : کلید واژه هایی که انتخاب می شوند، دریچه ورود به منابع هستند. بنابراین هرچه در تولید کلید واژه ها دقت بیشتری صرف شود، مطمئنا، به منابع بهتری متصل میشویم و راحت تر به جواب خود دسترسی پیدا خواهیم کرد.

نکته: کلید واژه ها و موضوعات کاملا به هم مرتبط هستند.( دلیل اینکه برخی تحقیقات جامع تر هستند این است که جستجوی محقق وسیع تر بوده است و دلیل اینکه جستجو وسیع تر بوده است این است که کلید واژگان و کلمات کلیدی کلی بودند.)

  • شناسایی منابع : ( منابع، حاوی اطلاعات مرتبط با مساله پژوهشمان می باشند. و جواب سوالات پژوهش ما، تنها از طریق اطلاعات قابل حل می باشند، چراکه اطلاعات، واقعیت را کشف می کنند.[11])
  • جستجوی اطلاعات در منابع : (جستجو باعث میشود که به اطلاعات مرتبط با مساله تحقیقمان برسیم نه به اطلاعات غیر مرتبط)

نکته : بعد از اجرای سه مرحله بالا، میتوانیم اطلاعات مرتبط با موضوع تحقیقمان را جمع آوری نماییم.

نکته : هرچه لیست سوالات تحقیق ما منسجم تر باشند، در مرحله جمع آوری اطلاعات، ذهن، جهت یافته تر می شودو وقتتان با اطلاعات نامربوط هدر نخواهد رفت.

تعریف منبع اطلاعات

مجموعه ی تجربه ها و آزمایش هاو وقایع و مشاهدات وبرهان ها و آنچه که حکایت مستقیم از واقعیت کند، “منبع اطلاعات” هستند.[12]

تقسیم منابع اطلاعاتی بر اساس اعتبار داشتن

منابع دسته اول:

 منابعی هستند که قابل “تجربه” یا مشاهده باشند، یا مولفین آنها، گزارش مشاهده کردن یا تجربه کردن آنها را بدهند منابع دسته اول گویند + تولیدات فکری برهانی تالیف کنندگان، اگر با ذکر مقدکات ارائه شود، جزو منابع دسته اول هستند.

منابع دسته دوم:

هنگامی که منابع دسته اول توسط تالیف کنندگان، تحلیل و بررسی شوند، این بررسی و تحلیل ها جزو منابع دسته دوم هستند.

جنس منابع اطلاعاتی

  • اشخاص:صاحبان تجربه – متخصصان یک موضوع
  • تصاویر: عکس و فیلم  و پاور پوینت – اینفو گرافیک – نموداری ها و.= مواد بصری
  • گفتار ها : گفتگو-مصاحبه-سخنرانی = مواد سمعی
  • اشیاء
  • اماکن
  • نوشتار ها : کتاب-مقاله – سند – یادداشت- لوح و تابلو – میکرو فیلم
  • چند رسانه ای ( سی دی ها – نرم افزار ها )

نکته: هرکدام از منابع ذکر شده، به دلیل اینکه جنس های مختلفی دارند، تنها اطلاعات خاص خودرا میتوان استخراج کرد، بنابراین قبل از مراجعه به این منابع، باید دورنمایی از محتویات آنها به دست آورد[13] و با فهرست سوالات تحقیقمان مقایسه کنیم .

راه های جمع آوری اطلاعات

مصاحبه و پرسشنامه

برای مصاحبه ، قبل از آن باید حتما لیستی از سوالات داشته باشیم و بعد از آن دنبال افرادی برای مصاحبه بگردیم، که صلاحیت  و تخصص بیشتری در جوابگویی به آن سوالات دارند( محیط های علمی و تحقیقی بهترین زمینه برای یافتن اینگونه افراد است).

سوالات مصاحبه چگونه باید باشد؟

  • سوالاتی که در نظر دارید، با مفاهیم و ذهنیات افراد مقابل، هماهنگی داشته باشد.(مطمئن باشیم منظور مارا از این سوال درست برداشت کرده است تا بتواند جواب درستی بدهد)
  • در شرایطی سوال را بپرسیم که فرد نظر واقعی خودرا بیان کند(مثلا اگر در شرایطی هستیم که فرد شاید نتواند به ما جواب واقعی بدهد، در موقعیت دیگری سوالات را مطرح کنیم)
  • ما با پرسیدن سوالات، حس خاصی را نباید به مخاطب القاء کنیم تا بتوانند با نظر شخصی خودشان به سوالات جوابی واقعی بدهند ( مثلا نباید سوال را طوری بپرسیم که جواب آن معلوم باشد)

منابع مکتوب

به کتاب ها و نشریه ها ( روزنامه و مجلات) تقسیم می شوند. کتاب ها و مقالات جزو عظیم ترین منابع اطلاعاتی هستند. برای جستجو در دیگر منابع هم ( مثل منابع تصویری و صوتی و چند رسانه ای و…) از همان روشی استفاده میکنیم، که در جستجو منابع مکتوب استفاده میکنیم ( روش جستجو در منابع مکتوب و منابع دیگر، تاحد زیادی شبیه هم هستند)

کتاب های مرجع

مهمترین ابزار های یک محقق، کتاب های “مرجع” هستند ( از طرفی هم فهمیدیم که وسیع ترین منابع اطلاعاتی، منابع مکتوب هستند).

ویژگی کتاب های مرجع

کتاب هایی هستند که مجموعه علوم یا مجموعه اطلاعات اساسی در مورد یک علم را در قالب های خاصی که دارای سه خصوصیت زیر باشند، جمع اوری کرده اند:

  1. اطلاعات اینگونه کتاب ها در فشرده ترین حجم و کلیدی ترین مفاهیم، قرار دارند.
  2. نحوه تنظیم و ارائه مطالب طوری است که میتوان در کوتاه ترین زمان، به مطلب خاص مورد نیاز رسید.
  3. مجموعه مطالب ارائه شده، دارای یک جامعیت در موضوع خود می باشند.
انواع کتاب های مرجع

دائره المعارف ها – فرهنگ های لغت-فرهنگ های اصطلاحات و اصطلاحنامه ها – تاریخ تمدن- تاریخ علم و اندیشه- معجم ها- سالنامه ها – سفر نامه ها

فهرست های جامع یا کتاب های راهنما

فهرست های جامع یا کتاب های راهنما هم در ردیف کتب مرجع هستند عبارتند از :

کتابشناسی ها[14]– فهرست ها – چکیده نامه ها – نمایه ها – سر عنوان ها

نکته: برخی نشریات نیز هویتی مانند کتب مرجع دارند ( این نشریات مجموعه ای از مطالب کلیدی و مهم را در ارتباط با موضوعات مختلف با یک موضوع، در فواصل زمانی خاص به طور مستمر ارائه می کنند.

نکته : کتاب های مرجع هم ممکن است دارای خطا باشند چرا که معصومین آن را ننوشته اند تا مبری از خطا باشند.

روش اعتبار یابی کتاب ها

برای احراز اعتبار علمی کتاب ها باید از اصل ” از کجا و به چه دلیل؟” استفاده نماییم.مثلا در امانت داری نویسنده توجه شود، همچنین با توجه کردن به مقدمه و فهرست و ساختار کتاب، و شیوه نگارش آن و بررسی تاریخچه زندگی مولف، میتوانیم این کتب را اعتبار یابی کنیم.

بررسی کتب معتبر با توجه به فهرست ( ملاک معتبر بودن کتاب)

اگر بخواهیم ببینیم یک کتاب معتبر هست یا خیر، ملاک های زیر را در فهرست آن باید مشاهده نماییم:

الف)مطالبی در جهت نگرش سازی نسبت به موضوع(نگرش)

  • تعریف موضوع
  • هدف از طرح موضوع
  • ضرورت موضوع
  • انواع موضوع
  • ساختار کتاب

ب)مطالبی در جهت الگو سازی کلی نسبت به موضوع(راهبرد)

  • عناصر و اجزاء موضوع
  • نحوه ارتباط اجزاء با یکدیگر
  • ارتباط موضوع با خارج از خود(عناصر تاثیر گذار و تاثیر پذیر)

ج)مطالبی در جهت مرتبط ساختن موضوع با زندگی و واقعیت های کاربردی(راهکار)

  • روش استفاده از موضوع
  • روش ایجاد موضوع
  • دستورالعمل های اجرایی
  • هشدار ها و توصیه ها
  • جمع بندی و نتیجه گیری و چکیده

نکته: برای بررسی اعتبار کتاب، دوسوال در هنگام مواجهه با محتوای آن بپرسیم :

1-جملات آن آ یا نظم و بهم پیوستگی منطقی دارند؟

2-آیا محتوای ارائه شده با نیاز های زندگی مرتبط است یا خیر؟

نکته : استفاده از کتاب های مرجع، روش خاص خود را دارد و همچنین کتب مرجع هر موضوع علمی، در قفسه کتاب های مرجع یافت می شود، ضمن اینکه اینگونه کتاب ها معمولا موضوعی کلی دارند.

هشدار : اگر خواستید در موضوع خود را در میان کتاب ها پیدا نمایید، اصلا به اسم کتاب ها توجه نکنید، چراکه خیلی از اسم ها اصلا به موضوع کتاب ربطی ندارند. تنها راه پیدا کردن موضوع کتاب، رجوع  به شناسنامه کتاب و توجه به بخش :موضوعات می باشد . ( مثلا شاید دنبال موضوع “بررسی عوامل افسردگی در تنهایی” میگردید که چشمتان به کتابی با نام “تنهایی” می افتد ولی آن کتاب اصلا ربطی به موضوع شما ندارد، چراکه موضوع آن کتاب، “رمان و داستانی” است که نویسنده، جهت جلب توجه، اسم آنرا “تنهایی”گذاشته است / بنابراین برای اینکه به کتب مورد نظر خود دسترسی پیداکنید، حتما از قسمت جستجو، کتابخانه ها، براساس (موضوع) به دنبال موضوع خود بگردید تا کتاب های مرتبط تری پیدا کنید.

کلید واژه سازی

در پژوهش موضوع خود برای اینکه به موضوع اصلی و موضوعات فرعی پژوهش خود، به منابع مرتبط با آنها دست پیدا نماییم، مراحل زیر را پیاده میکنیم.

  1. ابتدا موضوع اصلی و موضوعات فرعی بصورت فهرست وار مینویسیم .
  2. مترادف و متضاد موضوعات اصلی و فرعی را می یابیم و در روبروی آنها می نویسیم.[15]
  3. اصطلاحات مرتبط با هر موضوع را در جلوی آن می نویسیم[16].
  4. واژگانی از موضوع که بیشترین ارتباط را با کل همان موضوع را دارند پیدا میکنیم تا بتوانیم در منابع مختلف جستجو کنیم.

نکته: بعد از نوشتن کامل کلید واژگان هر موضو, آن کلید واژگان را در منابع مرتبط با همان موضوع جستجو می کنیم . ( مثلا اگر یک کلید واژه در مورد علم طب است، آن را د مقالاتی که موضوعشان طب است، جستجو می کنیم، نه اینکه در هر کتاب یا سایتی به دنبال مطلب خود بگردیم.

نکته: اگر در سایت ها به دنبال مطالب خود هستیم، حتما به سایت های نشریه مرتبط با موضوع خود، آن موضوع را جستجو کنیم و یا موضوع خود را در انجمن مرتبط با همان موضوع جستجو کنیم.[17]

چکیده

در گام سوم فهمیده شد که چگونه میتوانیم روش پژوهشی جهت تحقیق کردن، انتخاب نماییم.

در این گام به این پرداخته شد که بعد ا انتخاب روش پژوهش، چگونه اطلاعاتی متناسب با موضوع تحقیقمان جمع آوری نماییم.

که انواع روش ها نام برده شدند و مراحل جمع آوری اطلاعات نیز توضیح داده شد.

ضمن اینکه باید توجه داشت، بزرگترین منابع اطلاعاتی، کتاب ها و مقالات هستند. بنابراین بسیاری از نیاز ها و مشکلات خودرا میتوانیم با رجوع به آنها رفع نماییم.

ولی بعد از اینکه مطالب خواسته شده را در منابع جستجو کنیم، با حجم انبوهی از مطالب روبرو خواهیم شد که شاید همه آنها مورد نیاز ما نباشند، بنابراین باید هنگام مراجعه به منابع اطلاعاتی، با فیش هایی که اطلاعات را دسته بندی می کنند برویم. که در گام بعدی به موضوع دسته بندی اطلاعات پرداخته خواهد شد.

گام پنجم:دسته بندی اطلاعات

مقدمه

محقق پس از اینکه کلید واژه هایش را در منابع جستجو کرد، با حجم انبوهی از اطلاعات روبرو خواهد شد که موجب آشفتگی ذهنی و سردرگمی خواهد شد.

لذا برای دوری از این مساله، باید از همان اول که سراغ منابع میرویم، بایک فرم یا با یک قالب مشخص نزد منابع برویم تا اطلاعات مورد نظر خودمان را از آنها استخراج نماییم.

بنابراین ما  برای اینکه اطلاعات دسته بندی شده ای داشته باشیم، در مرحله جمع آوری اطلاعات، هنگام رجوع به منابع، با یک قالب مشخص، مطالب خود را از بین منابع، بیرون می کشیم. که یکی از راههای دسته بندی اطلاعات در قالب منظم، “فیش برداری” است.

فیش برداری

فیش برداری یعنی هنگامی که با کلید واژگان وارد منابع می شویم، برای استخراج مطالب مورد نیاز خودمان، با استفاده از فیش ها، مطالب را از دل اطلاعات انبوه، بیرون می کشیم.

محتویات فیش

برای فیش برداری باید موارد زیر را از منابع استخراج کنیم، به چنین قالبی که حاوی اطلاعات زیر باشد، فیش میگویند :

نام منبع / نویسنده آن/ انتشارات/سال نشر و نوبت چاپ/تاریخ/موضوع کلی/موضوع جزئی(فرعی)/صفحات مرتبط

عنوانتوضیحات
مقدمه این منبع برای ورود به بحث[18] 
مساله / مسائل مورد بحث ( مسائل اصلی و فرعی)[19] 
اهمیت، ضرورت و اولویت موضوع 
هدف از پرداختن به موضوع 
پیشینه موضوع[20] 
سوابق تحقیق 
مبانی تحقیق 
روش پاسخگویی به مسائل 
فرضیه / نظریه 
استدلال 
شواهد و مویدات 
اشکالات به نظریه 
پاسخ اشکالات 
نظریات رقیب 
نقد ها به نظریات رقیب 
نتایج 
توصیه ها 
کلید واژگان 
منابع 

چکیده

در گام چهارم با روش جمع آوری اطلاعات آشنا شدیم و در این گام با روش دسته بندی اطلاعات آشنایی پیدا نمودیم.

فهمیده شد که برای جمع آوی مطالب بصورت دسته بندی شده، باید با فیش، به سراغ منابع برویم و مطالبمان را استخراج کنیم و همچنین فیش ها باید برخی خصوصیات را داشته باشند تا هم بتوانیم مطالب را دسته بندی نماییم و هم در فرایند تحلیل محتوا، به راحتی، این فرایند را انجام دهیم که لازمه این راحتی، دسته بندی بودن مطالب است.

در گام بعدی باید این مطالب دسته بندی شده را تحلیل نماییم تا پژوهش، واضح تر شود و ابعاد بیشتری از آن کشف شود، چراکه تا مراحل فعلی، توانستیم اطلاعات از قبل موجود را بررسی نماییم ولی هنوز اطلاعات جدیدی تولید نکرده ایم. پس در مرحل بعدی یاد میگیریم که چگونه مطالب جدیدی تولید کنیم.

گام ششم:تحلیل اطلاعات

مقدمه

پس از اینکه اطلاعات را در فیش های معینی دسته بندی نمودیم، حال نوبت به آن می رسد تا بعد از بررسی نظریات و محتوای دیگران، خودمان محتوا و نظریات جدیدی تولید کنیم. بنابراین در این گام، با استفاده از مطالب استخراج شده و دسته بندی شده، ( که در گام های قبلی فراگرفتیم،) میتوانیم نظرات جدید و موضوعات جدیدی در رابطه با موضوع پژوهش خود، تولید نماییم.

روش تحلیل اطلاعات

برای تحلیل اطلاعاتی که در فیش هایمان جمع آوری نمودیم، باید مراحل زیر را دنبال کنیم :

نکته 1:بدانیم که هر دوکلمه ای که بینشان یک نسبت برقرار است، جمله نام دارد

هر جمله ای از این اجزاء تشکیل شده اند : 1- موضوع 2-محمول 3-نسبت [21]

نکته 2: شناخت جملات :  توجه به این داشته باشیم که قالب جملات موجود در هر کتاب یا هر مقاله ای ، یا بیانگر یکی از مواردِ ( نیاز/هدف[22]/زمینه سازی/بدنه مطلب/توصیه و نتیجه) می باشد که هرکدام از این موارد یاد شده، به یکی از سه شکلِ (ادعا/استدلال/نقد) بیان می شوند. = ببینیم جملاتی که میخواهیم تحلیل کنیم جزو کدامیک از این موارد اند.

  1. برای بتوانیم تحلیل کنیم که آیا این جمله منطقی است یا خیر : نظریات و استدلال های مولف را بررسی کنیم + قیاس هایی که حلقه مفقوده دارند را بررسی نماییم > تا بتوانیم اشراف کاملی بر مبانی فکری او داشته باشیم و بتوانیم نگرش خودرا به ماهیت موضوع و ساختار ذهنی اش، بیان کنیم.
  2. خواندن نظریات و نظر به استدلال های مولف ( جهت پی بردن به مبانی فکری او) = هرچه یک موضوع را بیشتر تکرار کرد، یعنی حساسیت مولف به آن موضوع بیشتر است.[23]
  3. این موارد باید بیشتر مورد تجزیه و تحلیل قرار بگیرند :
  4. شعار اصلی و جمله مرکزی متن
  5. جملات کلیدی : جملاتی که اگر از متن حذف شوند، مقصود اصلی متن از بین خواهد رفت
  6. قیاس های منطقی : این قیاس ها در ترکیب جملات به کار رفته اند.
  7. ترکیب هایی که بیانگر منطقی بودن مطلب هستند.
  8. ترکیب هایی که بیانگر مفید بودن مطلب هستند.
  9. ترکیب هایی که بیانگر برتر بودن مطلب هستند.

نکته : بعد از اینکه با نظریات و فرضیات مولفین آشنا شدیم،با مشکلات و کمبود هایی روبرو می شویم که باید این مشکلات از میان برداشته شوند و کمبود ها جبران گردند بنابراین نوبت به تحلیل آنها می رسد که ما باید با روش فرضیه سازی و نظریه پردازی آشنا شویم تا بتوانیم تحلیل خوبی از مطالب بیان نماییم و مشکلات و کمبود هارا جبران نماییم.

فرضیه پردازی و نظریه پردازی

ما برای حل مشکلمان، باید تمام احتمالاتی که سبب رفع مشکل می شوند را بررسی نماییم.

به بررسی تمامی این احتمالات ( جهت رفع مشکل) فرضیه سازی می گویند

چند روش جهت احتمال پردازی : 1.روش ماتریسی – 2.الگوریتم سازی و…

مراحل فرضیه پردازی در پژوهش

  1. چیز هایی که اصلا در تحقیق نمیتوانیم از آنها صرف نظر کنیم ( و باید باشند) را تعیین می کنیم.
  2. عناصری از موضوع که اختلال ایجاد می کنند و (مانع) هستن را تعیین می کنیم.
  3. بررسی اینکه : چه چیز ؟ توسط چه کسی ؟ تحت چه شرایطی؟ در چه زمان و مکانی؟ و چگونه باید انجام شود تا هدف حاصل شود؟

توضیح:بعد از اتمام مرحله سوم، ما یک نظریه تولید کرده ایم

نکته : یک راه دیگر برای تولید نظریه وجود دارد و آن “طوفان ذهنی” و یا “بارش فکری” نام دارد. که در این روش ها، افراد با دیدگاه ها و سنین مختلف با افراد متخصص باهم جمع می شوند و در محوریت یک موضوع و مشکل، صحبت می کنند یعنی آنچه پیرامون آن مشکل و موضوع به ذهنشان خطور کرد، بین می کنند و این امر سبب می شود تا در ذهن بقیه، جرقه ای زده شود و موضوع جدیدی ایجاد کند.

چکیده

در گام قبلی  روش دسته بندی اطلاعات مشخص شد ولی  اطلاعات دسته بندی شده و اطلاعاتی که دیگران یکبار بدست آورده اند، پژوهش نیست بلکه زمانی یک پژوهش انجام داده ایم که نظر جدیدی و یا محتوای جدیدی از خودمان تولید کنیم که این” تولید نظر جدید” از طریق فرضیه سازی و سپس نظریه پردازی، محقق خواهد شد.

روش فرضیه پردازی و همچنین نظریه پردازی در این گام بیان  شده است.

گام هفتم: تدوین اطلاعات در یک قالب

مقدمه

بعد از اینکه مراحل پژوهش را از انتخاب موضوع تا نظریه پردازی طی نمودیم، پژوهش ما تکمیل است، فقط برای اینکه جستجو آن برای افراد دیگر راحت باشد، باید آنرا در قالب مقاله یا کتاب، درآوریم (چراکه مقاله و کتاب، بیشترین حجم محتوایی در جهان را دارند)

روش تدوین اطلاعات در قالب مقاله

بعد از اینکه موضوعات اصللی و فرعی پژوهش خودرا در قالب “فیش” جمع آوری نمودیم، نوبت به آن می رسد که تمام فیش هایی که جمع نمودیم را بتحلیل کنیم و به نوعی به یک قالب، که از تحلیل فیش های قبلی بدست آمد، تبدیل کنیم. اگر بخواهیم آن را به مقاله تبدیل کنیم، باید فیش هایمان را در زیل عناوین زیر، قرار دهیم :

  • موضوع
  • چکیده
  • کلید واژه
  • مقدمه : طرح مساله / روش تحقیق
  • مقدمه : سوابق تحقیقات/تحقیقات مشابه در این موضوع / پیشینه و تاریخچه موضوع / هدف از پاسخ به مساله / مبانی / مفاهیم و اصطلاحات
  • ذی المقدمه : فرضیه / تصوری / تصدیقی
  • نتایج
  • توصیه ها
  • قالب بندی و نگارش
  • مستندات و ارجاعات

چکیده

گام قبل، روش تحلیل اطلاعات و تولید نظریه جدید، بیان شد و سپس نوبت به تدوین پژوهش خود در یک قالب، فرا می رسد. که فهمیدیم ما میتوانیمپژوهش خود را در قالب های مختلفی مثل : کتاب، مقاله و … قرار بدهیم. ولی از آنجایی که متداول ترین قالب، قالب مقاله می باشد، لذا در این بخش، قالب مقاله توضیح داده شد.

منابع

  • راهنمای تحقیق با اقتباس از نگرش اسلام به علم و هستی(سطح مقدماتی) /واسطی، عبدالحمید،1347/چاپ بهار 1392
  • سایت موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام : http://isin.ir/ / 5تیر1399
  • سایت کرسی های نظریه پردازی

خوشحال میشویم اگر پیشنهادات خودرا در رابطه با این مقاله، برای ما ارسال نمایید

از آنجایی که  غیر از معصومین، همه انسان ها ممکن است دچار خطا شوند، از شما میخواهیم تا اشکالاتمان را به ما هدیه دهید.

www.fanoos14.ir

نویسنده:نوید کارگر


[1] سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

[2] کتابخانه ، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی

 این سایت موتور جستجویی  است که امکان جستجوی واژه‌های کلیدی در مقاله‌ها، رساله‌های علمی و گزارش‌های فنی را فراهم می‌کند.

[4] بزرگتــرین بانـک مقــالات علـوم اسـلامی و انســانی

[5] بزرگتــرین بانـک مقــالات علـوم پزشکی

[6] علم نت یک موتور جستجوی علمی است که تلاش می کند امکان جستجو در کلیه اسناد علمی فارسی نمایه شده در پایگاه های مختلف مانند مگیران، سیویلیکا، ایرانداک و … را از طریق یک درگاه واحد در اختیار پژوهشگران قرار دهد

[7] مترجم ها سایت هایی هستند که واژه های شما را به زبان های مختلفی تبدیل خواهند کرد  و کاربرد آنها اینجاست که :  شما برای اینکه بینید (آیا کشور های دیگر روی موضوع من کار کرده اند یا خیر؟)، باید “موضوع” خود را به زبان عربی و یا زبان مورد نظر همان کشور برگردانده و در منابع معتبر علمی آنها جستجو کنید، چراکه که شاید موضوع مورد نظرتان پیدا شود و نیازی نباشد که از صفر خودتان روی موضوعتان کار کنید. ( به چنین منابعی که روی موضوع مورد نظر ما کار کرده اند، به اصطلاح “پیشینه” میگوییم. – بنابراین برای اینکه ببینیم روی موضوعمان کارشده یا خیر باید پیشینه آنرا بررسی کنیم : یعنی ببینیم آیا دیگران روی ن کار کرده اند یا خیر و اگر کار کرده اند، کجای آن موضوع را ضعیف تر کار کرده اند تا ما ادامه آن موضوع را کار کنیم.

[8]  انواع دیگری هم پژوهش داریم که در کتاب های روش تحقیق بصورت کامل توضیح داده شده است

معرفی منبع : راهنمای تحقیق با اقتباس از نگرش اسلام به علم و هستی ، واسطی، مشهد، عبدالحمید،موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلامی.

[9] روش جستجو و پژوهش در فضاهای مجازی پیوست خواهد شد.

[10] رده بندی علوم اقسام مختلفی دارند که از جمله به رده بندی کنگره و دیودی و دیگر رده بندی ها می توان اشاره نمود

[11] منابع در قالب های مختلفی هستند از جمله : کتاب ها ، مقالات، صوت ها ، تصاویر، اینفوگرافی ها ، پاورپوینت، نمودار ها، اشکال، و…

[12] مادی گرایان تنها مشاهدات تجربی را منبع اطلاعات می دانند ولی مسلمانان ، علاوه بر شاهدات تجربی، تفکرات و عقلانیات برهانی + گزاره های وحیانی را هم جزو منابع اطلاعات میدانند، چراکه بیانگر مستقیم واقعیات هستند

[13] مثلا لیست محتویات این منابع را با سوالات تحقیق مقایسه کنیم و ببینیم آیا پاسخگوی آن سوالات می باشد و یا خیر.

[14] کتابشناسی ها، به بررسی کلیات کتاب ها می پردازند .اگر بخواهید به کتابشناسی ها دسترسی داشته باشید، نمونه آنرا در برخی نرم افزار ها هم میتوانید مشاهده کنید: برای مثال در نرم افزار جامع التفاسیر نور، میتوانید به کتاب شناسی کتب تفسیری و… دسترسی داشته باشید ( در دیگر نرم افزار ها این مجموعه همچنین امکان دیدن کتابشناسی های کتب، وجود دارد)

[15] در کتب لغت، و اصطلاح نامه ها ، میتوانیم لغات مترادف و اصطلاحات موضوع مورد نظر خود را پیدا نماییم.(نرم افزار هایی در این زمینه ها هم موجود هستند – مثلا لغت نامه دهخدا و…) ولی اگر موضوع ما خیلی تخصصی باشد، شاید در این لغت نامه ها نتوانیم مترادفات آنرا  پیدا کنیم، بنابراین موضوع خودرا باید در کتب تخصصی تر پیدا نماییم. مثلا باید در فهرست کتب به دنبال نتایج دلخواه بگردیم.

[16] دلیل اینکه مترادف های موضوعمان را پیدا میکنیم تا بعدا بتوانیم آنهارا در منابع دیگر جستجو کنیم این است که : شاید برخی پژوهش گران دیگر هم، مثل ما دغدغه همین موضوع را داشته بودند ولی آنرا تحت یک عنوان یا اصطلاح دیگری قرار داده اند و ما برای آنکه به موضوع چنین پژوهشگرانی دسترسی پیدا نماییم، باید مترادفات آن و اصطلاحات مرتبط با آن را پیدا کنیم و سپس آنهارا جستجو کنیم تا به نتایج مورد نظر خود و نتایج مشترک با دیگران، دسترسی پیدا نماییم.

[17] یکی از روش های جستجو راحت تر این هست که، با طرز کار با انواع موتور های جستجو و مرورگر ها آشنایی پیدا نماییم، چرا که ما علاوه بر جستجو گر هایی که روزمره از آنها استفاده می کنیم، مرورگر های بسیار زیادی در زمینه های مختلفی میتوانیم استفاده نماییم . مثلا مرورگر هایی که فقط تصاویر را برای ما جستجو می کنند – یا جستجو گر هایی که فقط مقالات را جستجو می کنند – جستجوگرهایی که فقط کتاب هارا برای ما جستجو می کنند – جستجو گر هایی که فقط فیلم هارا برای ما جستجو می کنند – جستجو گر هایی که فقط فایل پاور پوینت و… را برای ما جستجو می کنند . ضمن اینکه هر موتور جستجو (مثلا موتور جستجو تصاویر) دوباره جستجوی اختصاصی در اختیار ما قرار می دهد : مثلا میتوانیم تعیین کنیم که تصاویر را در چه بازه زمانی میخواهیم (مثلا تصاویری را به ما نشان دهد که از تاریخ فلان تا فلان تولید شده اند) یا تصاویری را به ما نشان دهد که  کیفیت آنها فلان مقدار باشد. در موتور جستجو مقالات و فیلم ها و صوت و دیگر انواع موتور جستجو هم چنین تغییراتی را میتوانیم اعمال و خصوصی سازی نماییم تا به نتایج مورد نظر خود، دسترسی پیدا نماییم.

برخی موتور جستجو ها قابلیت بیشتری دارند مثلا موتور جستجوی “پارسی جو”  یا “گوگل” میتوانیم تعیین کنیم که فقط فایل های پی دی اف را برای ما جستجو کند

و  حتی نوع دیگر جستجو به این شکل است که ما مثلا یک سایت را جستحو کرده ایم که درباره موضوع مورد نظرمان می باشد و حال میخواهیم یک کلمه را در این سایت جستجو کنیم که هست یا خیر، که میتوانیم با برنامه مرورگر خود و یا از طریق خود سایت و یا از طریق موتور جستجو، این کار را انجام بدهیم. چنین مباحثی را در فضای مجازی زیل عنوان “روش های جستجو” و ” کلماتی مرتبط با عبارت قبل” دنبال کنید.

[18] باید ببینیم این کتاب، در موضوع ما چگونه وارد شده است و چگونه مقدمه اش را نوشته است بنابراین لازم است که مقدمه، از منابع ثبت شود.

[19] وقتی مسائل را از منابع بیرون بکشیم، به این پی میبریم که : شخصی از این موضوع، این مساله را فهمیده و شخص دیگر، مساله دیگری را فهمیده است. و میتوانیم ابعاد مختلف موضوع خودرا ببینیم.

[20] سرگذشت موضوع چگونه بوده است.

[21] مثلا : کتاب سفید است ( موضوع = کتاب / محمول = سفید / نسبت = است)

[22] مثلا نویسنده هدف را یا بصورت نقد یا استدلال و یا ادعا، بیان می کند.

[23] برای اینکه ببینیم کدام کلمات در متن بیشتر تکرار شده اند،  یکی از راه های فهمیدن آن، تبدیل مقاله و کتاب به “ابرواژگان” می باشد.

ابر واژگان، بصورت تعداد زیادی کلماتی است که برخی کلمات در آن کوچک و برخی بزرگ هستن ( به شکل ابر میشوند).کلماتی که بزرگتر هستند، یعنی بیشتر تکرار شدند و کلماتی که کوچک هستند یعنی تعداد کمتری تکرار شدند.

برای اینکه مقالات یا متون منابع خود را به ابر واژگان تبدیل کنید، نرم افزار های مختلف و سایت های مختلفی هستند که با دادن محتوا، آنرا به ابر واژگان تبدیل می کنند و شما میتوانید از میزان تکرار یک کلمه  آگاه شوید.

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

‫4 دیدگاه ها

  1. بنده یک پژوهشگر هستم،
    برخی مطالبی را که در این مقاله مطالعه نمودم، جدید و تازه بود
    از شما و تیم محترمتان، نهایت سپاس گزاری را دارم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا